Etna

Twee weken na ons bezoek stroomde de lava van de Etna af. Niets om je overigens zorgen over te maken, want de toeristen mogen de stromende lava tot één meter naderen. Ook zonder lavastroom is de Etna een belevenis en letterlijk een hoogtepunt van bijna 3300 meter.

Enige feiten: de Etna is qua hectares zo groot als de provincie Utrecht en daarmee de grootste werkende vulkaan van Europa. Ze bestaat uit zo’n vierhonderd kraters en de afgelopen jaren zijn het met name de ‘zijkraters’ die zich roerden. Veel kraters braken continu waterdamp uit waarmee de Etna zijn eigen wolken produceert. Samen met de gestolde lava zorgt dit voor een vruchtbare omgeving.

De bus bracht ons tot zo’n tweeduizend meter hoogte. Daar wachtte een kabelbaan die ons gezelschap tot 2600 meter hoogte bracht. Het is in alle opzichten een pittig ritje. Je komt namelijk langs de restanten van de vorige kabelbaan uit 2004. Deze was door een bescheiden uitbarsting onherstelbaar verwoest. Pittig is daardoor ook de prijs: € 28 per persoon.

Boven stonden luxe king-size jeeps gereed die ons nog tot 2900 meter brachten. Daar was het aangenaam koel, zo’n tien tot twaalf graden. De foto’s spreken verder voor zich.

Gedurende onze twee weken vakantie hebben we bijna niets van de maffia[1] gemerkt. Het meest concrete was bovendien een op een lantaarnpaal in Palermo geplakte anti-maffia-sticker. Hoe zit het dan met deze ‘staat in een staat’? Bestaat ze überhaupt nog wel? Die laatste vraag is eenvoudig te beantwoorden. In april 2006 werd de capo di tutti capi na 43 jaar onderduiken opgepakt. En de meeste herinneren zich nog de moorden op de onderzoeksrechters Falcone en Borsellino. Minder bekend is misschien de verkiezingsstrijd tussen maffiastroman Cuffaro en Rita Borsellino, de zus van. Dit alles komt nu bod, inclusief die prangende vraag waarom de Italianen zich erbij hebben neergelegd dat de maffia altijd zal blijven bestaan.

[1] Een oud-klasgenootje kreeg ooit een vol punt in mindering voor zijn opstel omdat hij ‘maffia’ maar met één ‘f’ had geschreven. Dat roept de vraag op waarom destijds een buitenlands woord in de Nederlandse taal niet letterlijk werd overgenomen. We schrijven toch ook niet ‘compjoeter’ of ‘pietza’?

Core business

Die vraag kun je in grote lijnen misschien als volgt beantwoorden. De ‘core business’ van de maffia is bescherming. Mensen kunnen niet genoeg beschermd worden, zou het ‘mission statement’ van de maffia kunnen luiden. En daarom wordt 80% van de winkeliers op Sicilië nog steeds afgeperst. Maar daarmee is een beetje crimineel er nog niet. De maffia heeft meer ijzers in het vuur liggen. Niet alleen drugs, tabakssmokkel of vrouwenhandel. Daar verdien je wel goed mee, maar het is niet zonder risico’s. Het mooiste zou zijn dat je in de positie bent om een product nog schaarser te maken. Daarna is het zaak om je klanten afhankelijk te laten worden. Van water bijvoorbeeld. Water is op Sicilië helemaal niet zo schaars. De vruchtbare lavagronden en de constant waterstof spuwende Etna zorgen hier wel voor. Drinkwater uit de kraan wordt echter door de maffia schaars gemaakt door waterleidingen af te tappen en het vervolgens door te verkopen.

De maffia kan niet zonder legale sleutelfiguren. Een beetje maffioso weet dat hij zijn sleutelfiguren op gezette tijden een gunst moet verlenen. Als dat geen effect meer lijkt te hebben, is het zaak om ook hen van je afhankelijk te maken. Door ze bijvoorbeeld te chanteren of gewoon te bedreigen. Liever niet vermoorden, hoor, want je hebt het wel over de kip met de gouden eieren. Nee, een moord staat een capo alleen toe als moralistische politici of rechters te dichtbij komen. En dan nog ziet hij het liever niet gebeuren, want het is slecht voor de zaken. Soms zit er echter niks anders op.

23 mei 1992

Ze hadden bewust geen kinderen genomen. Hun leven was immers altijd in gevaar. Altijd. Niemand wist dat ze een half uur geleden op het vliegveld waren geland. Herstel; niemand behoorde dat te weten. Ze streden dan ook tegen machtige tegenstanders, tegen de staat in de staat. En ze legden het kwaad het vuur aan de schenen. Die dag reed hij met 160 kilometer per uur over de snelweg. Naast hem zat zijn vrouw. In de andere auto’s hun vaste escorte Rocco, Antonio en Vita.

Reisleider Theo staat halverwege de rit op van zijn stoel voor in de bus en wijst naar links, naar het vliegveld. Zijn arm wijst nu naar de vloer. ‘Hier, op deze plek, is onderzoeksrechter Falcone vermoord. Als u nu naar rechts kijkt, ziet u de gedenksteen. En, kijk, daarboven in de bergen zaten de twee daders.’

De bom blies dertig meter van de snelweg op. Falcone, zijn vrouw Francesca Morvillo en de drie politiemannen waren op slag dood. In een interview vlak voor zijn dood zei Falcone dat hij uiteraard op de hoogte was van de uiterst serieuze bedreigingen. Al met al, zo concludeerde hij, woog dat risico op tegen de kans om de Siciliaanse maffia krachtelozer te maken. Hij zou enigszins gelijk krijgen. De hoogste maffiabaas werd uiteindelijk opgepakt voor de aanslagen op Falcone en Borsellino. Toto Riina zit nu een levenslange gevangenisstraf uit.

Vanuit onze koele touringcar vangen we een glimp op van de gedenksteen. Ik huiver.