Passion of Matera

Matera, 1947. In de grotwoning van Carlo Martinello verblijven zijn vier jongste kinderen. De oudste drie zijn met hem en hun moeder bezig het land te bewerken. Fausto is bijna zeven en moet thuis op zijn jongere broer en zussen passen. Hij ligt op het grote bed van zijn ouders en het stinkt in de grotwoning. De tweeling slaapt op het stro naast het bed terwijl zijn jongste zusje in het wiegje blijft huilen. De deur zorgt nauwelijks voor frisse lucht en laat een streepje licht door in de grotkamer.

Hij neemt nog een slokje van de kop thee. In tegenstelling tot de tweeling is hij allang gewend aan de bittere nasmaak. Eerst dacht hij dat de hitte en de stank hem zo superloom maakten. Nu weet hij beter. Fausto opent zijn ogen en staart verveeld naar de openstaande deur. Even meent hij iets zwarts naar binnen te zien glijden. Het doet er niet aan toe. Als hij niet zo’n honger en hoofdpijn had, zou hij pas goed kunnen slapen. Hij houdt zijn handen tegen zijn oren en sluit zijn ogen. In gedachten ziet hij zichzelf een sorbet eten aan zee. Hij steekt de grote lepel in het smeltende ijs en wil een eerste hap nemen als de lepel verandert in iets glads en glibberigs.

Hij spert zijn ogen open en zucht. Zelfs in zijn dromen komen melkslangen voor. Vervelende reptielen van zo’n meter lang die gelukkig niet bijten en je tevergeefs proberen te wurgen. Dan valt het hem op dat het gehuil van zijn zusje is opgehouden. Hij springt van het bed en kijkt in de ogen van de slang. Ze heeft zich om de hals van zijn zusje gewikkeld.

Bovenstaand verhaal is authentiek. Tot op zekere hoogte. De kindersterfte in de tot 1968 bewoonde grotwoningen van Matera was ruim 50%, hoewel de gids sprak van 80%. De thee met opium heeft een hoog broodje aap-gehalte, net als de baby’s wurgende melkslangen. Het zou waar gebeurd kunnen zijn. Wat zeker waar is, staat in het in 1945 verschenen boek van Carlo Levi ‘Christus kwam niet verder dan Eboli’ waarin hij de erbarmelijke omstandigheden beschreef in de sassi, de grotwoningen.

Levi blijkt achteraf ongelijk te hebben, want Christus kwam wel degelijk verder en bezocht diverse malen Matera. Om te beginnen in 1964. Op diverse grotwoningen werd een gebouwtje neergezet die met kronkelige trappen met elkaar werden verbonden. Je zou kunnen zeggen dat tweeduizend jaar geleden op deze plek zich bijbelse taferelen hebben kunnen afspelen. En dat dacht in 1964 ook een slimme locatiemanager voor het nieuwste filmproject van Pier Paolo Pasolini. Iets minder dan veertig later kwam zijn Amerikaanse collega tot een zelfde conclusie. Toen was het de beurt aan Mel Gibson.

‘Ah, Mel Giebson.’ Maria, onze Italiaanse gids in Matera lijkt in katzwijm te vallen wanneer ze zijn naam uitspreekt. ‘Hij heeft zoveel gedaan voor de streek. Hij is mijn held.’ Ze ziet de zojuist gekochte ansichtkaart in mijn hand. Het is een foto van de set van ‘Il Vangelo secondo Matteo’, het evangelie volgens Mattheus. De regisseur kijkt, zijn arm leunend op een muurtje, peinzend voor zich uit. Irazoqui, de acteur die Jezus speelt, kijkt met een onbestemde blik langs de camera. ‘Die man líjkt niet eens op Jezus,’ voegt ze eraan toe.

De verschillen kunnen inderdaad niet groter zijn. Beide regisseurs zijn twee uitersten. De één is vader van zes kinderen, hangt een ultrakatholieke geloofsrichting aan (zijn vrouw mag bijvoorbeeld niet bij of naast hem worden begraven) en legde in the Passion of Christ het accent op het lange, zeer lange lijden van Jezus.

De homoseksuele Pasolini zette zich af tegen zijn fascistische vader, werd vervolgens halfslachtig communist en maakte controversiële films vol wreedheid en pessimisme.
Hij werd vermoord in de nacht van Allerheiligen, 1 november 1975, waarschijnlijk door Pino Pelosi, een ragazzo di borgata, een hoerenjongen van de straat (misschien door meer mensen, dat is nooit opgehelderd). Pasolini's zwaar verminkte lichaam - er was onder meer twee keer met zijn eigen auto over hem heen gereden - werd gevonden op de ochtend van Allerzielen, 2 november 1975, op het strand van Ostia. De massaal bezochte rouwplechtigheid vond een paar dagen later plaats op Campo di Fiori, de levendigste vis-, groeten- en fruitmarkt van Rome, ooit het executieplein van de pausen.

Mel Gibson is prominent lid van The Holy Family, een ultra- conservatieve katholieke sekte. Bovendien is hij geïnspireerd door de visioenen van een mystieke non waarin Joden eeuwig lijden omdat zij Gods zoon vermoord hebben en Joden christenkinderen vermoorden voor hun bloedrituelen.

Mel Gibson is een boegbeeld van Hollywood. Geen schuinsmarcheerder zoals Pasolini. Je zult Mel dan ook niet compleet Lazarus tegenkomen langs de kant van de weg, terwijl hij afgeeft op alle Joden in de wereld en de arresterende agenten uitmaakt voor stinkende Joden.
Als God natuurgeweld kan sturen, was de blikseminslag op de door Jim Caviezel gespeelde Jezus van Gibson geen goed voorteken. Tijdens de opname was de acteur enige dagen out na de elektrische ontlading. Het spelen van het lijden ging hem daarna eenvoudiger af. Of zou God dat juist hebben willen benadrukken?
Goed en kwaad liggen in Matera dicht bij elkaar, want de remake van The Omen (het voorteken) is ook gedeeltelijk in Matera opgenomen. Hierin reïncarneert de duivel als het jongetje Damian. De opnames van een andere geboorte vinden nu plaats in Matera.

Niet in de snikhete grotvallei, maar iets hoger in de bergen is een Hollywood-crew bezig met een prequel op The Passion. Inderdaad, de geboorte van Christus is binnenkort wellicht wederom een onwaarschijnlijke kaskraker.

Terug naar de sassi. Tot en met de 16e eeuw was het goed toeven in de sassi. Daarna werd het tot en met 1968 de woonruimte voor de allerarmsten. In 1952 werden de 15.000 verhuisd naar nieuwbouwwijken, waarin het sociale verband van de sassi behouden zou blijven.

Een nobel streven, maar het bleek te gekunsteld en geforceerd te zijn en de oude samenlevingsverbanden zijn verdwenen. Sinds 1993 staan de sassi op de werelderfgoedlijst van de Unesco. Vaak is echter sprake van renoveren en uitbreiden in plaats van restaureren. De bouwsels voor de grotingangen worden soms omgetoverd tot een complete woning met allerlei luxe gemakken. Niettemin is Matera een aanrader. Wij waren er tijdens de voorfeesten ter ere van de Madonna della Bruna wat de sfeer alleen maar verhoogde. Met de hoeveelheid souvenirwinkeltjes en toeristen valt het verder (nog) mee, zodat Matera tot één van de hoogtepunten van onze vakantie gerekend mag worden.